Tereny wykluczone komunikacyjnie

Czy energia wodorowa może stać się rozwiązaniem problemu terenów wykluczonych komunikacyjnie?

Wywiad z ekspertami TÜV SÜD Polska

Wywiad z ekspertami TÜV SÜD Polska

Wykluczenie komunikacyjne to problem dotyczący wielu Polaków – wielu z nas potrzebuje pewnego i bezpiecznego środku transportu, nie tylko aby podróżować rekreacyjnie, ale również w celu wypełniania codziennych obowiązków związanych z dojazdem do pracy czy szkoły. Całkowity brak, lub ograniczony dostęp do publicznego transportu odbiera mieszkańcom wsi i małych miejscowości szanse oraz możliwości, jakie mogą im oferować większe miasta.

Co powoduje wykluczenie komunikacyjne i czy energia wodorowa to recepta na poprawę tego stanu rzeczy? Na te i inne pytania odpowiedzą nam dzisiaj Pan Jarosław Królikowski, Ekspert ds. oceny zgodności w branży kolejowej oraz Kierownik Sekcji Kolejowej TÜV SÜD Polska, a także Pan Aleksander Gołąbek, Specjalista ds. energetyki i gospodarki wodorowej TÜV SÜD Polska.

 

Jakie rodzaje pojazdów szynowych poruszają się po Polsce?

Jarosław Królikowski: Podział pojazdów szynowych na rodzaje jest zależny od punktu widzenia. Wśród pojazdów znajdziemy wiele ich rodzajów, ale podstawowe to: Lokomotywy, wagony towarowe, wagony pasażerskie, wagony techniczno-gospodarcze, elektryczne zespoły trakcyjne, spalinowe zespoły trakcyjne, pojazdy dużych prędkości, pojazdy specjalne, maszyny torowe, pojazdy drogowo-szynowe. Mając na uwadze ich przeznaczenie, możemy je podzielić na pojazdy towarowe, pasażerskie oraz specjalne. Patrząc z kolei na rodzaj zastosowanego napędu, dzielimy je możemy na pojazdy trakcyjne (z napędem własnym) i doczepne (bez własnego napędu). Pojazdy trakcyjne mogą być pojazdami autonomicznymi (z własnym źródłem zasilania na pokładzie, takim jak np. silnik spalinowy, ogniwa paliwowe, etc) lub nieautonomicznymi (wymagającymi zewnętrznego źródła zasilania) np. pojazdy trakcyjne zasilane z napowietrznej sieci trakcyjnej. Dodatkowo można wprowadzić podział w zależności od samego ich zastosowania – innymi prawami rządzą się pociągi dużych prędkości, metro jako wydzielona sieć kolejowa, pojazdy przeznaczone tylko do obsługi i prac bocznicowych.

Co to są tereny wykluczone?

J.K.: Tereny wykluczenia komunikacyjnego to obszary, w których mieszkańcy nie mają możliwości skorzystania z transportu zbiorowego, w szczególności publicznego, ale również mają trudności w pozyskaniu informacji o realizowanych połączeniach czy ograniczeniach w dystrybucji biletów.

Jakie obszary obejmują tereny wykluczone na terenie Polski?

J.K.: Wykluczenie komunikacyjne obejmuje w szczególności obszary podmiejskie i wiejskie. W chwili obecnej transport zbiorowy skierowany jest przede wszystkim do młodzieży w wieku szkolnym. W dni nauki szkolnej około 22% mieszkańców jest wykluczonych komunikacyjnie, natomiast w dni wolne dla uczniów wskaźnik ten wzrasta do około 44%, w ferie zimowe/wakacje, oraz do około 60% w weekendy.

Z jakich powodów obszary te mogą być wykluczone?  

J.K.: Istnienie terenów wykluczonych komunikacyjnie jest problemem bardzo złożonym i ciężko szukać jednoznacznej przyczyny – jednak niewątpliwie znaczącą rolę odegrała redukcja linii kolejowych zapoczątkowana w połowie lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku. Transformacja ustrojowa oraz słaba kondycja ekonomiczna państwa w latach ’80 i ’90 spowodowała redukcję nierentownych połączeń, w wyniku czego zlikwidowano ruch pasażerski na ponad 5600km linii kolejowych. Od 1993r. zaczęto również ograniczać transport autobusowy, który w 2016 roku był już o 50% mniejszy, a według Głównego Urzędu Statystycznego w latach 2016-2020 długość krajowych linii komunikacji autobusowej została zredukowana z 710 410km do 480 435km – łatwo można więc zauważyć, że od ostatniego dziesięciolecia XX w. oferta transportu autobusowego nieustanie się kurczy.

Zwrócić należy również uwagę na fakt, że komunikacja zbiorowa wymaga nieustannych nakładów finansowych (przede wszystkim dofinansowań do przewozów), stąd trzeba mieć na uwadze odpowiednie ukształtowanie czynników ekonomicznych, które ułatwiają jej działanie.

Jakie działania powinny zostać podjęte, aby zmniejszyć ten problem? Do kogo należy odpowiedzialność za tworzenie lub likwidację warunków wykluczenia komunikacyjnego?

J.K.: Odpowiedzialność za kwestie ograniczenia czy docelowo likwidacji wykluczenia komunikacyjnego ponoszą rządzący – od samorządów, przez władze wojewódzkie po Ministerstwa Ministra Właściwego do spraw transportu – ponieważ w celu poprawy sytuacji niezbędne są inwestycje w infrastrukturę i pojazdy, co bez wsparcia na szczeblu rządowym jest nieosiągalne dla samorządów. Kluczowe jest również badanie potrzeb i rozsądne wydawanie pieniędzy przez nie. Od przeszło 30 lat rządzący wprowadzają różnego rodzaju programy mające na celu ograniczenie tego zjawiska. Jednym z najskuteczniejszych była komercjalizacja, restrukturyzacja i prywatyzacja PKP – dzięki podzieleniu na mniejsze podmioty i podziale odpowiedzialności poprawiono sytuację finansową tych przedsiębiorstw, co pozwoliło na pewne inwestycje. Jednym z nowszych z programów przeciwdziałania wykluczeniu komunikacyjnemu jest m.in. wprowadzony na mocy Ustawy z dnia 16 maja 2019 r. o „Funduszu rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej” system dofinansowań dla lokalnych samorządów na stworzenie w gminach transportu autobusowego (FRPA). Jednak w 2019 r. tylko kilka procent funduszy ze wspomnianego programu zostało wykorzystanych. Samorządy dysponują mocno ograniczonymi środkami finansowymi, które mogłyby zostać przeznaczone na ten cel – dofinansowanie rządowe w ramach wspomnianego programu stanowiło niespełna 25% niezbędnych kwot.

Hydrogen Vehicles: Three hydrogen powered buses. The future of mobility?

Dlaczego tereny wykluczone to ważny problem, którym powinniśmy się zająć?

Aleksander Gołąbek: Tereny wykluczone komunikacyjnie w rozumieniu kolejowym, to obszary pozbawione trakcji kolejowej, gdzie obecnie jedynymi pojazdami szynowymi, które mogą się tam poruszać, są pojazdy napędzane emisyjnymi silnikami. Największa ilość tych terenów znajduje się w Polsce wschodniej (województwa warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie i podkarpackie) oraz część województwa zachodniopomorskiego. Należy zaznaczyć, że nie mówimy tutaj o głównych arteriach kolejowych, które łączą ze sobą największe miasta Polski, tylko o połączeniach lokalnych i liniach kolejowych, które przez brak trakcji elektrycznej nie mają możliwości swobodnego przemieszczania się między mniejszymi miejscowościami. Linie kolejowe w tych miejscach wykorzystywane są gównie przez spalinowe pociągi towarowe, rzadziej przez spalinowe pociągi pasażerskie. Utworzenie lokalnych połączeń kolejowych obsługiwanych przez bezemisyjne pociągi elektryczne da nowe możliwości dla miejscowych społeczności, dzięki umożliwieniu lokalnego transportu.

 

Pod koniec zeszłego roku firma PESA zaprezentowała pierwszą polską lokomotywę wodorową – co może to oznaczać dla przyszłości transportu kolejowego? Czy zapowiada to ogromną zmianę, rewolucję, czy jedynie wygodne usprawnienie działającego już systemu?

A.G.: Jest to bardzo duży sukces polskiej firmy, ponieważ zaprezentowana pod koniec 2021 roku lokomotywa wodorowa jest innowacyjnym projektem w skali światowej. Obecnie firmy między innymi ze Stanów Zjednoczonych czy Czech dopiero opracowują wstępne projekty koncepcyjne swoich lokomotyw manewrowych. Dlatego należy podkreślić, że to właśnie obywatele naszego kraju zbudowali pierwszą tego typu lokomotywę – stanowi to bardzo dobrą podwalinę do dalszego rozwoju podobnych projektów związanych z budową wodorowych pojazdów szynowych, takich jak wodorowa lokomotywa pasażerska. Jeśli chodzi o przyszłość transportu kolejowego w Polsce, jak i na całym świecie, to jestem pewny, że każdego typu pojazdy szynowe z wodorowymi ogniwami paliowymi będą w przyszłości alternatywą dla tradycyjnych lokomotyw spalinowych, które do tej pory obsługują linie nieposiadające trakcji eklektycznej. Unia Europejska w roku 2050 ma być całkowicie bezemysjna, a co za tym idzie wszystkie pojazdy, które będą poruszały się po naszych drogach czy torach, muszą wykazywać zerową emisję dwutlenku węgla do naszej atmosfery. Pojazdy szynowe z wodorowymi ogniwami paliwowymi pozwolą nam zastąpić pociągi z silnikami spalinowymi w miejscach, gdzie budowa linii eklektycznych będzie nieopłacalna.

Jak „zielony” jest obecnie transport kolejowy? Czy technologie wodorowe mogą być receptą na większą ekologiczność w transporcie kolejowym? A może takiej recepty wcale nie potrzeba?

J.K.: Kolej jest tak zielona jak energia, która ją napędza - w sytuacji gdy źródłem napędu jest zielona energia, czy to pochodząca z ogniw wodorowych, czy to z innych OZE (np. wykorzystanych do zasilenia sieci energetycznej), to kolej staje się bardziej ekologiczna. Technologia wodorowa rzeczywiście jest tutaj drogą, która może pozwolić na wyeliminowanie pojazdów o napędzie spalinowym z użycia.

A.G.: Technologie wodorowe obecnie dają nam duże możliwości związane ze zmianami źródeł paliwa i zasilania w miejscach, gdzie do tej pory było to niemożliwe lub bardzo trudne. Istnieją już projekty związane z produkcją  „zielonej stali”, gdzie w procesach wielkopiecowych koks zostanie zastąpiony wodorem powstałym w procesie elektrolizy.

Czy zatem pojazdy kolejowe zasilane energią wodorową są może bezpieczniejsze niż obecne? Jak upewnić się o ich bezpieczeństwie, zarówno ze strony taboru, jak i rodzaju zasilania?

A.G.: Pojazdy kolejowe z wodorowymi ogniwami paliowymi są bezpieczne w takim samym stopniu co pojazdy, które aktualnie poruszą się po naszych torach. Technologie wykorzystywane do budowy kompletnych pociągów opierają się na bardzo nowoczesnych systemach, w których bezpieczeństwo stawiane jest na pierwszym miejscu. Nie możemy bać się wodoru – wszystkie elementy używane w instalacjach wodorowych, zanim zostaną dopuszczone do użytku, przechodzą bardzo wymagające testy potwierdzające ich zdolność pracy w warunkach wodorowych. Testy te musza być kompleksowe i dokładne, ponieważ w przypadku pojazdów z wodorowymi ogniwami paliwowymi mowa jest o ciśnieniu zbiornikowym wynoszącym 350 i 700 bar, a w niedługiej przyszłości stopień sprężenia wodoru może przekroczyć 1000 bar. TÜV SÜD Polska przeprowadza procesy certyfikacyjne elementów, całych zespołów instalacji

 wodorowych, a także certyfikuje podsystemy kolejowe oraz ich elementy. Jednym z takich przykładów jest pierwszy pociąg wodorowy od firmy ALSTOM – Coradia iLint – firma TÜV SÜD aktywnie uczestniczyła w procesie dopuszczenia tego pojazdu do ruchu.

Czy technologia wodorowa mogłaby zaradzić coś na problem terenów wykluczonych? Jeśli tak, to w jaki sposób?

A.G.: Technologie wodorowe dają nam możliwość wprowadzenia do lokalnego ruchu kolejowego bezemisyjnych pociągów z wodorowymi ogniwami paliwowymi, które nie będą wymagały budowy trakcji zasilającej pojazd. Pociągi wodorowe są w dalszym ciągu odmianą elektrycznych pojazdów szynowych, gdzie energia potrzebna do zasilenia silników elektrycznych wytwarzana jest w wodorowych ogniwach paliowych. W celu zatankowania takiego pojazdu konieczna będzie budowa stacji tankowania, lub mobilnych punktów tankowania. Jako jedną z linii kolejowych w Polsce, która potencjalnie mogła by zostać wykorzystana przez pociągi wodorowe i być dobrym przykładem, jest linia Siedlce – Hajnówka. Linia ta, szczególnie w miesiącach letnich, jest wykorzystywana przez turystów którzy chcą odwiedzić malownicze Podlasie oraz Białowieże. Byłaby to swego rodzaju podróż zielonym pociągiem do zielonych płuc Polski.

Jak odległą ideą jest obecnie dla Polski wodorowy transport kolejowy? Czy wprowadzenie takich technologii do szerokiego użytku publicznego to kwestia kilku lat, czy raczej daleka przyszłość?

A.G.: Zmiany związane z wprowadzeniem pociągów wodorowych na polskie tory już się rozpoczęły. Świadczą o tym chociażby zmiany legislacyjne w polskim prawie, związane z zastosowaniem wodoru jako paliwa, czy zainteresowanie polskich firm z branży kolejowej kupnem wodorowych pojazdów szynowych (dotyczy to zarówno branży transportu towarowego jak i pasażerskiego). Z tego powodu widzimy też tak znaczny nacisk na wykorzystywanie technologii wodorowych – zapotrzebowanie na alternatywne źródła energii jest ogromne, a wodór oferuje równie duże możliwości zastosowania przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa i jakości energetycznej.

 

Dziękujemy za rozmowę. 

Sprawdź nasze usługi

Wybierz lokalizację